गुरुकुलशिक्षणम् : समाजमुखी शिक्षणम्

वैदिककालीनभारतस्य गुरुकुलप्रणाली समाजस्य आधारस्तम्भः आसीत् । गुरुकुलं न केवलं ज्ञानस्य केन्द्रम् अपितु चरित्रनिर्माणस्य, धार्मिकमूल्यग्रहणस्य च स्थानम् आसीत्। वैदिकग्रन्थेषु गुरुकुलस्य वर्णनं दृश्यते, यत्र ब्रह्मचारी गुरुणा सह वसन् सर्वशास्त्राणाम् अध्ययनं करोति स्म। अथर्ववेदे ब्रह्मचर्याश्रमस्य महत्त्वं निर्दिष्टम् अस्ति। गुरुकुले शिक्षणं गुरोः वचनश्रवणेन, सेवया ज्ञानं च प्राप्यते स्म। गुरुकुलशिक्षणस्य स्वरूपम् गुरुकुलं गुरुगृहे आश्रमे वा स्थित्वा क्रियमाणम् अध्ययनं भवति स्म। शिष्याः उपनयनसंस्कारस्य पश्चात् गुरोर्गृहमागत्य ब्रह्मचर्यव्रतं धारयन्ति स्म। तत्र वेदाः, वेदाङ्गानि, उपनिषदः, इति सर्वैः शिष्यैः पठ्यते स्म। गुरुं पितृतुल्यः मत्वा अध्ययनं कुर्वन्ति। शिष्यः तस्य सेवकः। ऋग्वेदे (१०.१०९) गुरुशिष्ययोः सम्बन्धः प्रशंसितः अस्ति। शिष्याणां जीवनं सरलं, संयमपूर्णं च आसीत्। भिक्षाटनं कृत्वा आहारं लभन्ते स्म। स्त्रीणां सम्मानं तत्रैव बोधयन्ति स्म यथा गुरोः पत्नी मातृसमाना इति। प्रायः गुरुकुलं नदीतीरे, प्रशान्तवनपरिसरे भवति स्म। बहूनि गुरुकुलानि महर्षीणाम् आश्रमेषु आसन्। यथा विश्वामित्रस्य, याज्ञवल्क्यस्य, वसिष्ठस्य, काश्यपस्य, तथा गार्गी, मैत्रेयी, इत्यादीनां महिलानाम् अपि गुरुकुलाश्रमा: इतिहासप्रसिद्धा:। तत्र सर्ववर्णेभ्यः शिष्याः आगच्छन्ति स्म। गुरुकुले व्याकरणं, ज्योतिषं, आयुर्वेदं, धनुर्वेदं, कृषिः, शिल्पशास्त्रम्, वाणिज्यम्, हस्त्यश्वादिशास्त्रमपि अध्यापयन्ति स्म। शिष्याः गुरोः कार्येषु सहायतां कुर्वन्ति स्म। वैदिकग्रन्थेषु गुरुकुलवर्णनम् तत्र संस्कृतग्रन्थेषु, गुरुशिष्ययोः तथा गुरुकुलविषये संवादं लभन्ते। यथा- ऋग्वेदे ब्रह्मचारिणः संकेतं - मण्डलं १० सूक्तं १०९ “ब्रह्मचारी चरति” अथर्ववेदे- “ब्रह्मचारी ब्रह्मणः पुत्रो भवति” (११.५) ब्रह्मचर्यस्य नियमान् निर्दिशति।। ब्राह्मणग्रन्थेषु गुरोः कर्तव्यानि निरूपितानि। तत्र उच्यते – ‘ब्रह्मचारी गुरुकुलं गच्छेत्, वेदं पठेत्’ इति। छान्दोग्योपनिषदि (४.४) नारद–भृगुसंवादे यत्र गुरुकुलशिक्षणं दृश्यते। तत्र सर्ववेदाः, इतिहासः, पुराणं, व्याकरणं, तर्कः इत्यादि नैके विषयाः पाठ्यन्ते स्म। उपनिषद्भ्यः गुरुकुलस्य महत्त्वं स्पष्टम्। बृहदारण्यके याज्ञवल्क्यः गार्गीं प्रति वदति। तत्र शिष्यगणाः गुरोः समीपे वसन्ति स्म। तैत्तिरीयोपनिषदि- “आचार्याय पितृमातृवच्च भवति” (१.११) आचार्याय पितृमातृवत् भक्तिः भवेत् इति निर्देशः। शिष्यः स्वाध्यायं कुर्यात्, गुरोः वचनं श्रावयेत्। आरण्यकेषु ज्योतिषादि कलाशिक्षणं वर्णितम्। महाभारते विदुरनीतौ गुरुकुलस्य उल्लेखः अस्ति। रामायणे विश्वामित्रः शिष्यान् शिक्षयति स्म। गुरुकुले शिक्षणपद्धतिः मुख्यतः गुरुकुलशिक्षणं मौखिकं भवति स्म। शिष्याः पदपाठं, क्रमपाठं, घनपाठं इति विविधरीत्या विद्याः पठन्ति स्म। गुरुः श्लोकान् उच्चारयति, शिष्याः स्मरन्ति। तदा लेखनम् अल्पम् आसीत्। स्मरणशक्तिः प्रधाना भवति अस्मिन् शिक्षणक्रमे। सन्दर्भेऽस्मिन् द्वित्राणि उदाहरणानि यथा- छान्दोग्ये (६.१) उद्दालकः श्वेतकेतुं शिक्षयति – ‘तत् त्वमसि’ इति। प्रश्नोत्तरपद्धतिः दृश्यते। शिष्याणां दैनिकजीवनम् अनुशासितं भवति स्म। प्रातः नित्यकार्यं, संध्यावन्दनं, गुरुसेवा। भिक्षाटनात् फलमूलं भोजनम्। वेदाध्ययनं, व्याकरणं, कलाशिक्षणम् एवं पाठ्यक्रमः अनुवर्तन्ते। गुरुः शिष्यस्य चरित्रं परिशीलयति। निष्ठा न भवति तर्हि निष्कासनम्। समावर्तन-संस्कारस्य पश्चात् शिष्यः गृहं प्रति गच्छति, गुरुदक्षिणां ददाति। गुरुकुले सर्वसम्मतं, समानम् एकरूपं शिक्षणं सर्वेभ्यः लभते स्म सर्वांगीणशिक्षणम्। वेदशास्त्रं तु मुख्यम्, तथापि गणितं, ज्योतिषम्, आयुर्वेदं, धनुर्वेदं च पाठ्यते स्म। नवीनकाले उदाहरणार्थम् आर्यभटः चाणक्यः अन्ये च अस्याः पद्धत्याः एव उत्पादाः सन्ति।। समाजस्य उत्थानाय गुरुकुलम् गुरुकुलं समाजरक्षणकर्ता भवति। शिक्षिताः शिष्याः धर्मपालकाः अभवन्। क्षत्रियाः राज्यं पालयन्ति, वैश्याः अर्थं संचालयन्ति, ब्राह्मणाः धार्मिकमार्गं प्रदर्शयन्ति। गुरुकुलात् निर्गताः नैतिकमानुषाः समाजं सन्मार्गे नयन्ति स्म। तदुक्तं मनुस्मृतौ (२.१४५) गुरुकुलशिक्षया समाजं रक्षेत् इति। गुरुकुलं वर्णसंरक्षणं करोति। प्रत्येकं वर्णः कर्मणि निपुणः भवति। तथापि सर्वे शिष्यगणाः एकत्र वसन्ति स्म। स्त्रीशिक्षणम् अपि गुरुकुलेषु दृश्यते, यथा गार्गी, मैत्रेयी। समाजे शान्तिः, समृद्धिः च गुरुकुलात् प्राप्यते स्म। महाभारते भीष्मः शान्तिपर्वणि गुरुकुलस्य समाजहितं वर्णयति। आधुनिकसमये गुरुकुलस्य प्रासङ्गिकता अस्ति। मूल्यानां न्यूनता, चरित्रहीनता च अद्य दृश्यते। गुरुकुलप्रणाली पुनरुत्थाप्य एताः समस्याः शान्ताः भवेयुः उपसंहारः गुरुकुलप्रणाली वैदिकग्रन्थेषु समाजोत्थानस्य मूलं दृश्यते। सा न केवलं ज्ञानदायिनी अपितु चरित्रनिर्माणकारिणं शिक्षणं च आसीत्। अद्य अपि तस्य पुनः स्थापनम् आवश्यकं वर्तते। गुरुकुलं भारतस्य ज्ञानपरम्परायाः प्रतीकोऽस्ति गुरुकुलस्य विशेषताः 1. गुरोः निकटता व्यक्तिगतशिक्षणम्। 2. ब्रह्मचर्यव्रतम्- मनोनिग्रहः। 3. सर्वशास्त्राध्ययनम् -सर्वाङ्गीणविकासः। 4. सेवाप्रधानता । 5. मौखिकपरम्परा: स्मरणशक्तेः विकासः।